İçeriğe geç

Yegâne’nin â’sı

Sade Vatandaş Uğur

Yayın İlkeleri

Şapkalı “â” Haber, Sade Vatandaş Uğur’un kişisel ve reklâmsız yayınıdır. Bu sayfa okura ne söz verdiğimizi yazar. Her sözün nasıl denetlendiğini kendi kayıtlarımızda tutarız. Bir sözümüzü tutmadığımızı görürseniz iletişim sayfamızdan bize yazın.

Bilgi derleyicisiyiz

Şapkalı “â” Haber bir bilgi derleyicisidir. Bir konuda yayımlanmış belgeleri, resmî açıklamaları ve başka yayın organlarının haberlerini toplar, birbiriyle karşılaştırır, hangi bilginin belgeye, hangisinin bir kaynağın sözüne dayandığını ayırırız. Okura bir sonuca varmasını söylemeyiz; sonuca varması için gereken olguları ve kaynaklarını veririz.

Yapmadıklarımız: duygu uyandırmak için seçilmiş sıfat, ünlem ve soru biçiminde başlık kullanmayız. Bir kişinin niyetini kaynağı olmadan yazmayız. Okuru bir eyleme, bir oya ya da bir tepkiye çağırmayız.

Örnek aldığımız gazetecilik, Le Monde, The Guardian, Süddeutsche Zeitung, El País ve Der Spiegel’in uzun, bağlamlı ve belgeli haberciliğidir. Kısa "flaş" haber ve tıklatmak için yazılmış başlık yayımlamayız.

Kendimizi muhalif bir yayın olarak tanımlarız. Bunun bizdeki anlamı konu seçimidir: kamu gücünü kullananların, yani hükümetin, bakanlıkların, belediyelerin ve yargı mercilerinin işlemlerini konu alan haberlere öncelik veririz. Tonda taraf tutmak anlamına gelmez: iktidarı da muhalefeti de aynı kaynak ve dil kurallarıyla yazarız.

Bağlı olduğumuz ilkeler

Basın Konseyi’nin Basın Meslek İlkeleri’ni (19 madde) ve Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi’ni kendimiz için bağlayıcı sayarız. Bu sayfadaki bir kural bu metinlerden daha sıkıysa bu sayfa geçerlidir. Bu metinlerden ayrıldığımız yeri ilgili bölümde yazarız.

Bildirgeden ayrıldığımız iki yer

Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi’nin iki hükmüne uymuyoruz ve bunu açıkça yazıyoruz:

Bu ayrılığın gerekçesi yazarın kendi sözleriyle:

“Ben hayatta kalmak için tasarım yapan, zihnen uyanık ve canlı kalmak için de sanat yapan bir insanım. Bu sistemin içinde ‘ticaret yapamaz’ demek kolay. Ben bir gazeteci değilim; bilgi yayma hakkından faydalanan sade bir vatandaşım.”

Sade Vatandaş Uğur

Her haberde Anayasa’nın 32. maddesindeki cevap ve düzeltme hakkını ve 38. maddesindeki masumiyet karinesini gözetiriz: "Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz."

Haber ve yorum

Yorum yazısı yayımlamıyoruz. Yayımladığımız türler şunlardır:

Olgu ile değer yargısını ayırırız. "Başarısız", "haksız", "yanlış karar" gibi bir değer yargısı metinde yalnız tırnak içinde ve sahibinin adıyla, onun sözü olarak geçer. İroniyi yalnız belgelenmiş olguları yan yana koyarak kurarız; olguya sıfat eklemeyiz. Haber dışındaki türlerin adı başlığın üstünde ve listelerde yazar.

Kaynak

Kaynaksız olgu yazmayız. Her olgu, metindeki köşeli bir numarayla haberin sonundaki kaynak listesine bağlanır. Numarasız cümle olgu bildirmez; aramamızı, terimin anlamını ya da sabit bir notu söyler. Listede yayın organı ya da kurum, başlık, yazar ve yayın tarihi durur; yayımlanmış kaynakta bağlantı ve erişim tarihi de. Kişiye dokunan olguların ve hükümete yakın yayınların yayımlanmış kaynaklarında arşiv kopyası durur.

Tartışmalı ya da kişiye dokunan her olguyu iki bağımsız kaynakla yazarız. Kişiye dokunan olgu, tanınabilen bir kişiyi ya da kurumu suç, kusur ya da usulsüzlükle ilişkilendiren, özel yaşamına giren ya da itibarını etkileyen bilgidir. Tartışmalı olgu, kaynakların farklı verdiği ya da bir kaynağın reddettiği olgudur. İki kaynak, bilgiyi birbirinden ya da ortak tek bir kökten almamışsa bağımsızdır. Aynı ajans metnini yayımlayan iki gazete tek kaynak sayılır. Bir kişinin sözünü ayrı ayrı duyup aktaran iki yayın, o sözün söylendiğini doğrular. Söylenenin doğru olduğunu doğrulamaz, çünkü ikisinin de kaynağı o kişidir. Bir kişiye suç isnat eden bilgide iki kaynaktan en az biri belge, resmî kayıt ya da adıyla konuşan bir tanıktır. İkinci bağımsız kaynak yoksa olgu yazılmaz; tartışmalı ama kişiye dokunmayan bilgide yalnız kaynakların sözünü aktarırız.

Tek kaynaklı ve kişiye dokunmayan bir beyanı, sahibinin adını cümlenin içinde anarak yazarız: "X’in aktardığına göre".

Hükümete yakın yayın organlarının haberlerini de kaynak olarak kullanırız. Bir olayın onlarda da yer aldığını birebir alıntıyla gösterir, bu haberleri arşivleriz.

Başka bir yayının kendi çabasıyla ortaya çıkardığı haberi kendi haberimiz gibi sunmayız (Basın Meslek İlkeleri m.8); haberini kaynak aldığımız gazeteciyi ve yayın organını adıyla anarız. Sosyal medyada kurumları ve kamu hesaplarını etiketleriz; özel kişileri etiketlemeyiz. Kaynağa para ödemeyiz.

Kanıt etiketleri

Her haberin sonundaki "Bu haberde neye dayanıyoruz" kutusunda başlıktaki, spottaki, tartışmalı ve kişiye dokunan her olgu şu üç etiketten birini taşır:

Kişiyi suçlayan bir bilgiyi "İddia" etiketiyle yayımlamayız. Bir suçlamayı iki bağımsız kaynakla doğrulayamadıysak yazabileceğimiz tek şey, onu adıyla kimin, ne zaman ve nerede yaptığıdır. Bu bilgi "Beyana dayalı" etiketini taşır ve suçlanan tarafa soru sorarız. "İddia" etiketli bilgiyi ve doğrulanmamış bir suçlamayı başlığa, spota ve paylaşım metnine taşımayız.

Haber metninde "iddia" sözcüğünü yalnız bu etiketi taşıyan bilgi ile savcılığın, iddianamenin ya da kolluğun suç isnadı için kullanırız. Bir kişinin söylediğini "söyledi" ya da "dedi" diye aktarırız.

Doğrulama

Bir haber yayına şu sırayla çıkar:

  1. Araştırma: Yapay zekâ ajanları kaynakları bulur, okur ve kaynak listesine işler; bulamadıklarını da yazar.
  2. Doğrulama masası: Ayrı yapay zekâ ajanları her olguyu kaynağıyla karşılaştırır. Her haber en az iki tur doğrulamadan geçer.
  3. Hukuk okuması: Kişiye dokunan, soruşturma ya da dava anlatan, çocukları ilgilendiren ya da yazarın taraf olduğu her haberde yapılır. Hukuk okumasını da yapay zekâ ajanları yapar; avukat görüşü değildir.
  4. Son okuma: Her haberi yayımlanmadan önce Sade Vatandaş Uğur okur ve onaylar. Onay olmadan haber yayımlanmaz.

Her olguyu bir insanın tek tek doğruladığını söylemiyoruz; her olgu bir kaynağa bağlıdır ve bağlantı veremediğimiz kaynağı listede belirtiriz.

Doğrulayamadığımız haberi yazmayız. Bir konu doğrulanamazsa dosyası "YAZILMADI" kaydıyla kapanır; neyi bulup neyi bulamadığımız kayıtta kalır. Her haberin altındaki doğrulama bloğu tur sayısını, hukuk okumasını, kişiye dokunan olguların kaynak durumunu ve arşivlenen kaynak sayısını gösterir. Doğrulanan şey bir suçlamanın yalnız yapıldığıysa bunu da yazar.

Yalanlama ve karşı görüş

Her haberde "Yalanlama ve karşı görüş" bölümü vardır. Bu bölümde:

Neyi bilmiyoruz

Her haberde "Neyi bilmiyoruz" başlıklı bir bölüm vardır. Burada bilmediklerimizi ve onları nerede aradığımızı madde madde yazarız. Doğrulayamadığımız sözler ve gerekçeler, kaynakların farklı verdiği bilgiler ve cevapsız sorularımızın konusu burada yer alır. Bilmediğimiz bir şeyin yerine tahmin yazmayız; "düşündürüyor", "akla getiriyor" gibi kalıplarla bir sonuç ima etmeyiz.

Okuma süresi

Bir yazı en çok 4 dakikada (yaklaşık 800 kelime) okunur. Konu gerektiriyorsa süre en çok 12 dakikaya (yaklaşık 2.400 kelime) çıkar; nedeni haber dosyasına yazılır. 12 dakikayı aşan yazı yayımlamayız. Süreyi dakikada 200 kelimeyle hesaplarız; yalnız başlık, spot ve haber metni sayılır. Süre her yazının başında görünür.

Yapay zekâ desteği

Bu yayını Anthropic’in Claude modelinin desteğiyle hazırlarız. Basın Meslek İlkeleri m.18, yapay zekâdan alınan bilginin nasıl kullanıldığının okura açıklanmasını ister. Yapay zekâ desteğiyle hazırlanan içerik de aynı doğrulama kurallarına bağlıdır ve son sorumluluk bizdedir. Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi yapay zekâya verilen komutların saklanmasını da ister; biz bunları şimdilik saklamıyoruz.

Yapay zekâyı şunlar için kullanırız: kaynak aramak ve okumak, kaynakları karşılaştırmak, kaynak listesini tutmak, taslak metin yazmak, doğrulama ve hukuk okuması sorularını sormak.

Şunlar için kullanmayız:

Her yazının sonunda şu not durur ve değiştirilmez:

> Bu yazıdaki bilgiler yapay zekâ (Claude) desteğiyle derlenmiştir. Düzeltme ve yayından kaldırma talepleriniz için gerekçenizle birlikte iletişime geçebilirsiniz.

Taraf olduğumuz haberler

Yazarın taraf olduğu bir konuyu (açtığı bir dava, şikâyetçi olduğu bir işlem, maddi ya da kişisel çıkarının bulunduğu bir iş) yazdığımızda bunu saklamayız. Basın Meslek İlkeleri m.3 gazeteciliğin kişisel çıkara alet edilmemesini ister. Böyle bir haberde:

Soruşturma ve yargı haberleri

Soruşturma ya da kovuşturma aşamasındaki bir olayı yazdığımızda haberin başında şu not durur: "Soruşturma aşamasında. Adı geçen kişiler hakkında kesinleşmiş yargı kararı yok; masumiyet karinesi geçerlidir." İddianame kabul edildiyse not "Kovuşturma aşamasında" diye başlar.

Çocuklar ve özel kişiler

18 yaşından küçüklerin adını ve yüzünü yayımlamayız. Basın Meslek İlkeleri m.16 çocuğu tanıtabilecek bilgilerin kullanılmamasını ister. Basın Kanunu m.21 de suç faili ya da mağduru çocukların kimliğinin açıklanmasını yasaklar.

Çocukları ilgilendiren haberde çocuğun adı, baş harfleri, yüzü, sesi, okulu, sınıfı, ailesinin tam adı ve onu tanıtabilecek başka bir ayrıntı yer almaz.

Kamu görevlisi olmayan bir kişinin adını yalnız kendisi kamuya açık konuştuysa ve adı haberin anlaşılması için gerekliyse yazarız. Kişilerin özel yaşamını, Basın Meslek İlkeleri m.5’e göre, kamu yararı gerektirmedikçe yazmayız.

Kaynak gizliliği

Bize bilgi veren kişinin kimliğini, kendisi izin vermedikçe kimseyle paylaşmayız (Basın Meslek İlkeleri m.10). Sitedeki ihbar formu açılışta kapalıdır; ihbarları yalnız e-postayla alırız (İletişim). Gizli bir kaynaktan gelen bilgi tek başına hiçbir olgunun dayanağı olmaz. Kaynak bizi bilerek yanıltmak için bilgi verdiyse gizlilik sözümüz o kaynak için geçerli değildir; m.10 da bu istisnayı tanır.

Fotoğraf ve video

Fotoğrafları açık lisanslı (CC0, CC BY, CC BY-SA), kamu malı ya da kendi çekimimiz olarak, bir de kaynağını göstererek başka yayınların haber fotoğrafları olarak kullanırız; ticari kullanımı ya da değiştirmeyi yasaklayan (NC, ND) lisanslı görselleri kullanmayız. Yapay zekâyla üretilmiş görseli haber fotoğrafı yerine koymayız. Şartlarımız:

Videoyu yalnız kurumun, partinin ya da yayın organının kendi resmî kanalından veririz. Erişimi mahkeme ya da idari kararla engellenmiş içeriği gömmeyiz ve ona bağlantı vermeyiz. Yüklediğimiz görsellerin konum ve cihaz bilgilerini yayından önce sileriz.

Düzeltme

Hatalarımızı açıkça düzeltiriz; sessiz düzeltme yapmayız.

Bir hata bildirimini aldığımızda en geç 3 iş günü içinde ya düzeltiriz ya da neden düzeltmediğimizi bildirene yazarız. Haberin ilk yayın tarihi hiçbir düzeltmede değişmez.

Cevap ve düzeltme hakkı

Hakkında gerçeğe aykırı ya da şeref ve haysiyetini ihlâl eden bir yayın yaptığımızı düşünen herkes bize e-postayla cevap ve düzeltme metni gönderebilir (İletişim) (Anayasa m.32). Basın Kanunu’nun bu siteye uygulanıp uygulanmadığı belirsizdir; yine de kanunun internet haber siteleri için koyduğu kuralları (m.14) gönüllü uygularız:

Kanuna göre başvuru yayından itibaren iki ay içinde yapılır; metin ilgili yazıdan uzun olamaz, suç unsuru ve üçüncü kişilerin hukuken korunan menfaatlerine aykırılık içeremez. Bu şartları taşımayan metni yayımlamayız ve nedenini başvurana bir gün içinde yazarız.

Yayından kaldırma

Bir haberin yayından kaldırılmasını gerekçesiyle talep sayfamızdan isteyebilirsiniz. Her talebe en geç 7 gün içinde Sade Vatandaş Uğur karar verir ve kararı talep sahibine yazarız.

Yazmadığımız konular

Spor haberi yazmayız; futbol bu yayının konusu değildir. Futbolla bağlantılı bir olayı ancak futbol çıkarıldığında da kamusal bir sorun olarak kalıyorsa yazarız. Bu sorunlar can kaybı ya da yaralanma, kamu kaynağının kullanımı, bir kamu görevlisinin işlemi ve bir temel hakkın kısıtlanmasıdır. Kadın millî voleybol takımı, Filenin Sultanları, bu kuralın istisnasıdır.

Siyah tema

Siyah temayı yalnız iki durumda kullanırız:

Bir haberin siyah temayla yayımlanmasına Sade Vatandaş Uğur karar verir. Bir takvim yılında en çok 3 haber siyah temayla yayımlanır.

Bağımsızlık

Şapkalı “â” Haber bir kişinin yayınıdır; şirket ya da kurum değildir. Reklâm, sponsorlu içerik ve bağış yoktur; bu yayından gelir elde etmeyiz. Haber kaynaklarından hediye, gezi ya da ağırlama kabul etmeyiz (Basın Meslek İlkeleri m.11). Sitede okurları izleyen çerez, reklâm pikseli ya da üçüncü taraf takip kodu yoktur; gömülü bir video, siz oynatana kadar kendi sitesinden hiçbir şey yüklemez. Bu durumlardan biri değişirse önce bu sayfayı güncelleriz.

---

TarihDeğişen bölümNe değişti