Avrupa’nın plastik atık başkenti

AB’den çıkan plastik atığın ilk adresi

Avrupa Komisyonu’nun 1 Eylül 2026 tarihli çalışma belgesine göre AB, 2025’te üçüncü ülkelere 1,4 milyon ton plastik atık ihraç etti; bunun 510 bin tonu Türkiye’ye gitti [2]. Komisyon bu miktarın AB’nin üçüncü ülkelere yaptığı bütün plastik atık ihracatının yüzde 36’sına, Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) ülkelerine gönderdiği 730 bin tonun ise yüzde 70’ine denk geldiğini yazıyor [2]. Belge Türkiye’yi, OECD dışındakiler dahil bütün alıcılar arasında, AB’nin plastik atığı için ilk varış noktası olarak gösteriyor [2]. OECD ülkeleri arasında ikinci sıradaki İngiltere’ye 107 bin ton, üçüncü sıradaki İsviçre’ye 83 bin ton gönderildi [2].

Alman sektör yayını EUWID’in aktardığı Eurostat ön verilerine göre AB’nin 27 üyesinden Türkiye’ye 2025’te giden plastik atık 503 bin ton; bu, bir önceki yılın yüzde 19 üzerinde ve bugüne kadarki en yüksek seviye [1].

Komisyon, Türkiye’nin 2018’den beri Avrupa plastik atığının önde gelen varış noktası olduğunu ve bunun Çin’in aynı yıl plastik atık ithalatını yasaklamasının ardından başladığını belirtiyor [2]. Komisyon’a göre Türkiye 2025’te üçüncü ülkelerden toplam yaklaşık 700 bin ton plastik atık ithal etti ve AB dışındaki başlıca kaynak İngiltere [2]. The Guardian’ın 4 Ağustos 2026 tarihli araştırmasına göre İngiltere 2025’te 675 bin ton plastik atık ihraç etti, bunun 139 bin tonu Türkiye’ye gitti [28]; araştırmayı Türkçede Diken ve Gazete Oksijen aktardı [15][16].

Brüksel: OECD dışına yasak, Türkiye’ye denetim

AB’nin yeni Atık Sevkiyatı Tüzüğü, 21 Kasım 2026’dan itibaren OECD üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatını yasaklıyor [29][2]. Türkiye OECD üyesi olduğu için bu yasağın kapsamı dışında [3][24].

Tüzük OECD ülkelerine giden plastik atık için başka kurallar koyuyor [29][2]. 21 Mayıs 2026’dan beri AB’den üçüncü ülkelere giden bütün plastik atık, temiz olanlar dahil, “önceden bilgilendirilmiş onay” usulüne tabi: sevkiyattan önce ihracatçı, transit ve ithalatçı ülke makamlarının onayı gerekiyor [2]. Tüzüğe göre 21 Mayıs 2027’den itibaren ihracatçılar, Türkiye dahil bütün üçüncü ülkelerde atığı alacak tesisin bağımsız bir denetimden geçtiğini sağlamak zorunda [29]. Tüzük, OECD ülkelerine giden plastik atığın “özel bir incelemeye” tabi tutulmasını istiyor; Komisyon’a göre yasağın ihracatı OECD ülkelerine kaydırabilmesi bunun nedenlerinden biri [2][29]. Tüzüğe göre bir ülke atığın çevreye uygun yönetildiğine dair yeterli kanıt sunamazsa Komisyon o ülkeye ihracatı yasaklayabilir [29].

Komisyon’un Türkiye için vardığı sonuç iki yönlü. Belge, atığın çevreye uygun yönetilip yönetilmediğini belirlemek için daha fazla bilgi gerektiğini, ithalatın yerli atık yönetimini zayıflatma riskinin sürdüğünü ve AB üye ülkelerinin somut vakalarda Türk makamlarından yanıt almakta zorlandığını yazıyor [2]. Komisyon, Türkiye’nin başarısız olduğu sonucuna varmadığını, ancak “esaslı iyileştirmeler” gerektiğini belirtiyor ve yeniden değerlendirmeyi 2028 sonuna planlıyor [2].

“Başkent” sözcüğü ne kadar doğru

Komisyon’a göre AB her yıl yaklaşık 40 milyon ton plastik atık üretiyor [2]. Türkiye’ye giden 510 bin ton bu toplamın yaklaşık yüzde 1,3’ü (hesap bizim, Komisyon rakamlarıyla) [2]. Komisyon’a göre plastik atığın geri dönüşüm oranı dünyada düşük; AB’de tahminen yüzde 20, kalanı yakılıyor ya da depolanıyor [2]. “Başkent” sözcüğünün dayanağı başka: AB sınırları dışına çıkan plastik atığın en büyük tek adresi Türkiye ve bu adres 2018’den beri değişmedi [2]. Hükümete yakın Daily Sabah da 2021’de AFP’ye dayanarak Türkiye’nin Avrupa atığının “başlıca bir varış noktası” hâline geldiğini yazmıştı [31].

Komisyon’un aktardığı tahminlere göre Türkiye kendi içinde yılda 3,3 ile 3,9 milyon ton plastik atık üretiyor; ithal atık bunun üstüne geliyor [2]. İstanbul Politikalar Merkezi’nin (IPC) Haziran 2026 tarihli politika notuna göre Türkiye, plastik işleme kapasitesinde Avrupa’da Almanya’nın ardından ikinci sırada [8].

Rakamların kendisi tartışmalı

Türkiye’ye ne kadar plastik atık girdiği sorusunun tek bir cevabı yok. Gazete Oksijen’in 16 Haziran 2026 tarihli haberi 2024 yılı için dört farklı rakam sıralıyor [7]. Eurostat’a göre AB’den yaklaşık 424 bin ton, Birleşmiş Milletler (BM) veri tabanına göre İngiltere dahil yaklaşık 811 bin ton, plastik sanayicilerinin vakfı PAGEV’e göre 677 bin ton, Ticaret Bakanlığı’na göre 1,29 milyon ton [7].

IPC notuna göre 1,29 milyon tonluk rakam, Ticaret Bakanlığı’nın 12 Aralık 2025’te Ankara’da AB’nin teknik yardım programı TAIEX kapsamında düzenlenen bir çalıştayda yaptığı sunumdan geliyor [8]. Notun sonuna eklenen açıklamaya göre Bakanlık sunumu Haziran 2026’da düzeltti; gerekçe, “kauçuk dahil plastikler” kategorisinin yanlışlıkla “plastikler” kategorisine eklenmiş olması [8]. Komisyon da kendi kapasite hesabında Türkiye’ye giren plastik atığı 680 ile 900 bin ton arasında bir aralıkla varsayıyor [2].

Komisyon bu belirsizliği en kritik sorunların başında sayıyor: plastik atık hakkındaki bilgi sınırlı, yayımlanan veriler yeterince ayrıştırılmamış ve her zaman tutarlı değil [2]. Geri dönüşüm oranında da tek bir rakam yok. IPC notuna göre Çevre Bakanlığı belediye atığında geri kazanım oranının 2022’de yüzde 30’a çıktığını açıkladı [8]. Dünya Bankası ise aynı yıl için Türkiye’nin geri dönüşüm oranını yüzde 11,9 olarak verdi; notta bu oranın neyi kapsadığı belirtilmiyor [8]. Sayıştay’ın 2022 raporu, Bakanlığın 2019 bülteninden plastik ambalaj için yüzde 57 geri kazanım oranı aktarıyor; oran yalnız piyasaya sürülen ambalaja göre hesaplanıyor [33]. Komisyon’un görüştüğü paydaşlar ise plastik atığın yalnız yüzde 10 kadarının gerçekten geri dönüştürüldüğünü tahmin ediyor [2].

Tasarıma (yayında görünmez): Grafik B (gorsel-video.md bölüm 6; 2024 için üç ithalat rakamı ve Bakanlık rakamının düzeltildiği notu) bu bölümün sonuna, bir sonraki ara başlıktan önce konur.

Kurallar ve uygulamaya dair kuşkular

Komisyon’a göre Türkiye’nin plastik atık ithalatı kuralları Basel Sözleşmesi’nin gerekliliklerinden daha katı: ülkeye yalnız belirli gümrük kodlarındaki temiz plastik atık girebiliyor ve yükteki yabancı madde oranı yüzde 1’i geçemiyor [2]. İthalatı yalnız lisanslı geri dönüşüm tesisleri yapabiliyor; 2022’den beri her tesisin ithalatı, onaylı yıllık işleme kapasitesinin yüzde 50’siyle sınırlı ve kota yılda dört eşit dilimle veriliyor [2]. Hükümete göre yükler gümrükten tesise Mobil Atık Takip Sistemi (MoTAT) ile izleniyor [8][11].

Komisyon aynı belgede paydaşların bu kuralların uygulanmasına dair kuşkularını da aktarıyor [2]. Kuşkular üç noktada: denetimlerin bazen önceden haber verilerek yapılması, izleme sistemlerinin atığın tesise vardıktan sonraki akıbetini kapsamaması ve beyan edilen kapasitenin kotayı büyütmek için yüksek gösterilip gösterilmediği [2]. IPC notu da MoTAT izlemesinin tesis kapısında bittiğini yazıyor [8].

Kapasite de açık değil. Komisyon, birleştirilmiş kapasite verisi bulunmadığını not ediyor ve yurt içi ve ithal atık birlikte düşünüldüğünde geri dönüşüm kapasitesinin hepsine yetmesinin olası olmadığını yazıyor [2]. IPC notunun Çevre Bakanlığı’nın izin veri tabanından aktardığına göre plastik atık geri kazanımında 1.263 tesis çalışıyor; notun başka bir kaynağa dayanan tahminine göre toplam kapasiteleri yaklaşık 1,125 milyon ton [8]. Komisyon’a göre ithalata bağlı sorunlardan biri, geri dönüşüme giremeyecek kadar kirli “kalıntı atığın” çevreye uygun yönetilmemesi oldu; bu atık düzgün yönetilmezse açıkta yakılıyor ya da dökülüyor [2].

2021: Mayıs’ta konulan, Temmuz’da kaldırılan yasak

18 Mayıs 2021’de Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğ, etilen polimeri atıklarını (gümrük kodu 3915.10) şartlı ithal edilebilen atıklar listesinden çıkardı; yalnız taşıma belgesi düzenlenmiş ya da gümrüğe sunulmuş yükler için 45 günlük bir geçiş süresi tanıdı [25][27]. Hükümete yakın Daily Sabah’ın AFP’ye dayanan haberi, yasağın yol kenarlarına dökülüp yakılmış çöp görüntülerinin yol açtığı kamuoyu tepkisinin ardından geldiğini yazdı [31]. Cumhuriyet’in aktardığına göre bu ithalatın 2 Temmuz 2021’den itibaren tamamen yasaklanması kararlaştırılmıştı [17].

9 Temmuz 2021’de, bakanlıklar ve sektör temsilcilerinin yasağı “sıkı denetim” şartıyla kaldıracak bir taslakta uzlaştığı bildirildi; Cumhuriyet’e göre taslakta teminat mektubu ve limandan fabrikaya çiple takip şartları vardı [17][18]. Ertesi gün Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğ, etilen polimeri atıklarını şartlı ithal edilebilen atıklar listesine geri ekledi ve yayımı gününde yürürlüğe girdi [26][27]. Avrupa Komisyonu da Türkiye’nin polietilen ithalatını yasaklayıp sonunda bu yasağı geri aldığını kaydediyor [2]. Gazete Oksijen’in Guardian’a dayanan haberine göre geri alınan yasak, İngiltere’nin plastik atık ihracatının yüzde 94’ünü oluşturan türleri kapsıyordu [16].

Aynı Cumhuriyet haberinde sözü aktarılan Yavuz Eroğlu, dönemin PAGEV Başkanı ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Plastik, Kauçuk, Kompozit Sanayi Meclis Başkanıydı [17]. Eroğlu, geri dönüştürülmüş hammadde bulamayan sanayicinin petrokimya tesislerine 547 milyon dolar fazladan ödediğini söylemişti; haberde rakamın hangi dönemi kapsadığı belirtilmiyor [17].

Adana: işin yapıldığı yer

Komisyon, Adana’yı Türkiye’nin “plastik geri dönüşüm merkez üssü” olarak tanımlıyor [2]. IPC notuna göre Türkiye’ye ithal edilen plastik atığın yaklaşık yüzde 60’ı Adana’da işleniyor [8]; Mongabay’in Mart 2026 haberi de aynı payı Global Initiative’in analizine dayanarak, “bildirildiğine göre” kaydıyla veriyor [10]. Rakam bir tahmindir.

Human Rights Watch (HRW), Eylül 2022 tarihli raporu için Aralık 2021 ve Mart 2022’de Adana ve İstanbul’da 26 işçi ve eski işçiyle görüştü [30]. İşçilerin çoğu nefes almakta güçlük, şiddetli baş ağrısı ve astım gibi sorunlar anlattı; tesislerin yakınında oturan on kişi de nefes darlığı ve astımdan söz etti [30]. Bunlar görüşülen kişilerin beyanıdır. Aynı rapora göre Çevre Bakanlığı 2021’de Adana’da 133 plastik geri dönüşüm tesisini denetledi, 26’sını uygun izin olmadan çalışırken buldu ve toplam 7 milyon lira ceza kesti [30]. HRW, raporunda plastik atık ithalatı yasağının yeniden getirilmesini öneriyor [30].

Sedat Gündoğdu ile Salim Avcıoğlu’nun Environmental Monitoring and Assessment dergisinde 2026’da yayımlanan makalesi, Adana’daki plastik geri dönüşüm tesislerinin yakınından geçen sulama kanallarında mikroplastik kirliliğini inceledi [9]. Makale, tesislerden kanallara yapılan atık su boşaltımlarını “yasadışı” olarak niteliyor [9]. Bu nitelemeyi destekleyen, makaleden bağımsız ikinci bir kaynak bulamadık; Komisyon belgesi de atık su yoluyla mikroplastik sızıntısını yazarken aynı makaleye atıf yapıyor [2]. Çalışmaya göre kanallardaki mikroplastik yoğunluğu litre başına 16,5 ile 2.174,5 parçacık arasında değişiyor; tesislerin aşağısındaki yoğunluk yukarısına göre 132 kata kadar yüksek; kanallardan geçen mikroplastik akışı saatte 5,3 milyar parçacığı aşıyor [9]. Endüstriyel peletler yalnız tesislerin aşağısında bulundu; yazarlar bunu geri dönüşümle doğrudan bağlantının işareti sayıyor [9]. Kanallar Seyhan Nehri’ne ve oradan Akdeniz’e bağlanıyor [9]. Gündoğdu, Mongabay’in Mart 2026 haberine göre Çukurova Üniversitesi’nde öğretim üyesi [10]; IPC notunun yazarı da kendisi ve notta ithalatın aşamalı olarak sona erdirilmesini öneriyor [8].

The Guardian’ın 4 Ağustos 2026 tarihli araştırması, İngiliz şirketlerinden atık alan bir geri dönüşüm bölgesinin yakınındaki su yolunda plastik kirliliği buldu; bu su Çukurova’da sulama kanalına akıyor [28][15][16]. Guardian, aşağıdaki örneklerde yukarıdakilere göre 10 kat fazla mikroplastik bulunduğunu Gündoğdu’nun aynı makalesine dayanarak aktardı [28][15][16]; bu, makaleden bağımsız bir doğrulama değil. Guardian’ın aktardığı Environmental Investigation Agency verilerine göre Mayıs 2021 ile Temmuz 2024 arasında İngiltere’den Türkiye’ye giden plastik atığın yüzde 13’ü Adana’daki sekiz tesise ulaştı [28][15][16]. Bu sürede 13 İngiliz şirketi bölgeye toplam 52 bin ton gönderdi [28][15][16]. Guardian, şirketlerin yasadışı davrandığını iddia etmediğini belirtti [28][16].

IPC notu, Türkiye’de plastik geri dönüşüm tesislerindeki yangınların 2017’de yılda altıdan 2022’de yılda 125’e çıktığını aktarıyor [8]. Komisyon ise medyadaki görünürlüğün ve düzenleme değişikliklerinin bu tür olayları son yıllarda azalttığının söylendiğini, ama kamuya açık bilginin bunu sistemli olarak doğrulamaya izin vermediğini yazıyor [2].

Seyhan’ın Sarıhamzalı Mahallesi’ndeki geri dönüşümcüler sitesinde 7 Ağustos 2023’te bir geri dönüşüm tesisinde çıkan yangın yandaki bir tesise sıçradı [22][20]. 17 Nisan 2026 sabahı aynı mahallede bir geri dönüşüm tesisinde yangın çıktı; nedeni belirlenemedi [20][21]. DHA’ya göre yangın yaklaşık dört saatte kontrol altına alındı, Vali Mustafa Yavuz’un açıklamasına göre yaklaşık beş iş yerine sıçradı, yaralanan bildirilmedi ve yangının çıkış nedeniyle ilgili inceleme başlatıldı [20]. Bu yangınları ithal atıkla ilişkilendiren resmî bir belgeye rastlamadık (01.11.2026).

COP31 Antalya’da, yasak talebi bakanlıklarda

COP31 iklim zirvesinin tarihi 9-20 Kasım 2026, yeri Antalya [24]. AB’nin OECD dışına ihracat yasağının başlangıç tarihi, zirvenin bitişinin ertesi günü [2][24]. Greenpeace Türkiye’nin bilgi notu, plastik atık ithalatına yasak talebini Çevre ve Ticaret bakanlıklarına ve Türkiye’nin COP31 müzakere heyetine yöneltiyor [5]; Karar, 1 Ağustos 2026’da örgütün topladığı imzaları ilgili bakanlıklara ve müzakere heyetine ileteceğini yazdı [24].

İngilizce kaynaklardan tırnak içinde verilen ifadeler bizim çevirimizdir.