Antalya’da COP31: Türkiye başkan, müzakereleri Avustralya yönetecek

Başkanlık ve müzakere düzeni

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) 31. Taraflar Konferansı, 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’nın Aksu ilçesindeki EXPO Fuar Alanı’nda yapılacak [1][4][43]. AA’nın 26 Ekim tarihli haberine göre Liderler Zirvesi 11-12 Kasım’da [34]. Türkiye ilk kez bir COP’a ev sahipliği yapıyor [3][4].

Türkiye de Avustralya da ev sahipliğine aday olmuştu; uzlaşma Brezilya’nın Belém kentindeki COP30 sırasında sağlandı [2][3][18]. Avustralya Başbakanlığı’nın 23 Kasım 2025 tarihli açıklamasına göre Türkiye konferansa ve Dünya Liderleri Zirvesi’ne Antalya’da ev sahipliği yapacak; Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen ise “Müzakereler Başkanı” (President of Negotiations) olarak müzakereler üzerinde “münhasır yetki” (exclusive authority) taşıyacak [2]. Türkiye İklim Değişikliği Başkanlığı’nın aynı günkü açıklamasına göre başkanlık Türkiye’de olacak, Avustralya sürece müzakere başkanı sıfatıyla katkı verecek [3].

Bir Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum “COP31 Başkanı” olarak görevlendirildi; hazırlıkların koordinasyonu Bakanlığa verildi [4]. COP31’in resmî sitesi Kurum’u “COP31 Başkanı” unvanıyla tanıtıyor [5].

Eylül’de Trabzon’da uluslararası basına konuşan Kurum’a, iki ülkenin görüş ayrılıklarını nasıl çözeceği soruldu [6]. Climate Home News’in resmî tercümanın İngilizce çevirisinden aktardığına göre Kurum, Türkiye’nin COP31’in, Avustralya’nın ise müzakerelerin başkanı olduğunu, iki ülkenin eş başkan olmadığını ve Avustralya ile istişare etseler de son kararın COP31 Başkanlığı’nda olduğunu söyledi [6]. Bowen ise daha önce bu görevin kendisine resmî müzakereleri yönetme, taslak metin hazırlama ve zirvenin kapsayıcı “çatı kararını” (cover decision) çıkarma yetkisi verdiğini ifade etmişti [6]. Aynı habere göre iki ülkenin üzerinde anlaştığı usuller belgesi, görüş ayrılığı çıkarsa “fark karşılıklı memnuniyetle giderilene kadar” istişare yapılacağını öngörüyor [6]. Bowen 7 Ekim’de, anlaşma gereği Pasifik’in ev sahipliği yaptığı ön-COP (Pre-COP) toplantısında Fiji’de, iki ülkenin “başkanlık öncülüğünde bir COP31 kararı” üzerinde çalışmayı kabul ettiğini duyurdu [2][7].

Müzakere gündemi

Zirvede konuşulacak başlıklar arasında elektrifikasyon hedefi, fosil yakıtlardan geçiş yol haritası, 1,5 derece ve uyum finansmanı var [7][8][50].

Elektrifikasyon hedefi. Türk başkanlığının öne çıkardığı başlık, küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı amaçlayan gönüllü bir hedef; bu pay bugün yüzde 23 düzeyinde [7][9]. Avustralya 7 Ekim’de hedefe katılacağını duyurdu [7]. Hedefin çatı kararına girip girmeyeceği belirsiz; Eylül’de BM Genel Kurulu kenarında tanıtılan taahhüt metni, elektriğin temiz kaynaklardan üretilmesini şart koşmuyor [7]. Avrupa Birliği İklim Komiseri Wopke Hoekstra “bütün ana çabanın” yenilenebilir enerjiye odaklanması gerektiğini söyledi; düşünce kuruluşu E3G’den Cosima Cassel ise aksi hâlde taahhüdün fosil yakıt projelerine destek olarak kullanılma riskine dikkat çekti [7]. Kurum ise Eylül’de, Climate Home News’in aktarımına göre, eylem gündeminde fosil yakıtlardan geçişe yönelik açık bir girişim olmadığını, ancak elektrifikasyonun fosil yakıt kullanımını kendiliğinden azaltacağını ve COP31’in COP28 kararının üzerine kuracağını söyledi [6].

Fosil yakıtlar. 2023’te Dubai’deki COP28’de neredeyse bütün ülkeler, küresel durum değerlendirmesi (global stocktake) kararında “fosil yakıtlardan uzaklaşma” (transitioning away from fossil fuels) çağrısında uzlaştı [53]. Climate Home News’e göre büyük fosil yakıt üreticilerinin engellemeleri bu kararın ilerlemesini zorlaştırdı; Brezilya, Belém’de resmî bir süreç başlatamayınca son anda gönüllü bir yol haritası önerdi [7]. COP30 Başkanı André Corrêa do Lago Mart’ta, yol haritasını gündeme almak için uzlaşma olmadığını ve haritanın gönüllü olarak üstlenildiğini söyledi [49]. Nisan’da Kolombiya’nın Santa Marta kentinde fosil yakıtlardan geçiş üzerine ilk uluslararası konferans yapıldı; Carbon Brief’in aktardığı Kolombiya hükümeti listesine göre katılan 57 ülke arasında Türkiye ve Avustralya da vardı [50]. Aynı habere göre konferansın eş ev sahiplerinin sonuç notu, Brezilya başkanlığının küresel yol haritasını COP31’de sunmaya hazırlandığını belirtiyor [50].

1,5 derece. Climate Home News’e göre Kurum Eylül’de, verilerin ısınmayı 1,5 derecede tutmanın artık mümkün olmadığını gösterdiğini kabul etti ve ısınmanın 1,5 derece civarında sınırlanmasının bir başarı olacağını söyledi [6]. Bowen ise çatı kararının, 1,5 derecenin geçici olarak aşılmasını kaçınılmaz gören yakın tarihli bir BM raporunu tanıyabileceğini, ama sıcaklıkların yeniden bu düzeye inebileceğini de not edeceğini söyledi [7].

Uyum finansmanı. COP30, gelişmekte olan ülkeler için uyum finansmanının 2035’e kadar “en az üç katına” çıkarılmasını kararlaştırdı; ancak baz yılını, toplam tutarı, kimin ödeyeceğini ve paranın nasıl aktarılacağını belirsiz bıraktı [8]. Afrika Müzakereciler Grubu’na başkanlık eden Gana, UNFCCC İcra Sekreteri Simon Stiell’e yazdığı mektupta uyum finansmanı, “Ticaret ve İklim Değişikliği Diyaloğu” ve Yeşil İklim Fonu’nun finansman düzenlemeleri için üç yeni gündem maddesi istedi [8].

Antalya: yollar, oteller, güvenlik

İklim Değişikliği Başkanı Prof. Dr. Halil Hasar 25 Ekim’de Anadolu Ajansı’na, etkinlik alanındaki çalışmaların yüzde 93 seviyesinde tamamlandığını söyledi; AA’nın aktarımına göre “Mavi Bölge”deki çalışmalar tamamlandı ve “Yeşil Bölge”ye günde yaklaşık 100 bin kişinin girmesi bekleniyor [16]. COP31’in resmî sitesine göre Mavi Bölge BM yetkisi altındaki resmî müzakere alanı, Yeşil Bölge ise ev sahibi ülkenin koordinasyonunda herkese açık alan [5].

Antalya Valiliği’nin duyurusuna göre 9-13 Kasım’da Dikmen Kavşağı ile Altınova Kavşağı arasında trafik tedbirleri uygulanması planlanıyor: şehirler arası otobüs seferlerinin ve yük taşımacılığının 22.00-06.00, akaryakıt teslimatlarının 00.00-06.00 arasında yapılması, D-400’ün Antalya-Alanya yönündeki kesiminin çift yönlü işletilmesi öngörülüyor [38][39]. Gazete Vatan’a göre Büyükşehir Belediyesi, yaka kartlı katılımcılara toplu taşımanın ücretsiz olması için Eylül’de meclise teklif sundu [40].

Hasar, “Kent 600 bin yatak kapasitesine sahip ancak organizasyon nedeniyle otellerde yer bulmak zorlaştı.” dedi [16]. Antalya Turistik Otelciler ve Pansiyoncular Birliği Başkanı Alp Özel Temmuz’da DHA’ya, Kaleiçi’nde zirve dönemi için neredeyse bütün otellerin dolu olduğunu söyledi [41].

İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, zirve için Ankara’daki NATO zirvesindekine benzer güvenlik önlemleri alındığını söyledi [15][54]. Çiftçi’ye göre sahada 26 bin personel görev yapacak, zirve alanında yaklaşık 1.500 özel harekât personeli bulunacak [15].

Katılım rakamları açıklamadan açıklamaya değişiyor; en son Bakan Kurum 31 Ekim’de Konya’daki bir AK Parti programında “Şu ana kadar 91 devlet başkanı geleceğini bildirdi.” dedi [56][14]. Climate Home News’e göre COP30’a resmî heyet göndermeyen Trump yönetiminin COP31’e de katılması beklenmiyor [35].

Zirvenin şirket destekçileri

COP31’in resmî sitesindeki “İklim Destekçileri” sayfası bankalar, sanayi grupları ve uluslararası teknoloji şirketleri dahil 28 kurumu sayıyor [31]. Sitenin “Sponsorluk” sayfası ayrıca 15 sponsor sayıyor; “Uygulama Ortakları” başlığı altında Türkiye Çevre Ajansı, Cengiz Holding ve Kalyon Holding yer alıyor [32]. BirGün 15 Ekim’de, Limak Holding, IC Holding ve Sinpaş’ın “İklim Destekçileri”, Cengiz Holding’in “Uygulama Ortakları” arasında yer aldığını haberleştirdi [23].

Ev sahibinin ve müzakere başkanının karnesi

Türkiye Kasım 2025’te sunduğu ulusal katkı beyanında, 2035’e kadar emisyonlarını referans senaryoya göre 466 milyon ton karbondioksit eşdeğeri azaltmayı ve 643 milyon tonla sınırlamayı taahhüt etti [45]. Bağımsız analiz grubu Climate Action Tracker’a (CAT) göre bu referans senaryo 1.109 milyon ton, yani Türkiye’nin 2024’teki 585 milyon tonluk emisyonunun neredeyse iki katı; hedef emisyonların önümüzdeki on yılda artmaya devam etmesine izin veriyor [46]. İklim Değişikliği Başkanlığı’nın açıklamasında Türkiye’nin net sıfır emisyon hedef yılı 2053 olarak anılıyor [3]. CAT, Türkiye’nin iklim politikalarına “kritik düzeyde yetersiz” (critically insufficient) notunu veriyor [18][19]. CAT aynı değerlendirmede olumlu gelişmeleri de sayıyor: 2025’te çıkarılan İklim Kanunu bir emisyon ticaret sistemine yasal çerçeve kuruyor; rüzgâr ve güneşin elektrik arzındaki payı 2020’de yaklaşık yüzde 12’den 2025’te yaklaşık yüzde 22’ye çıktı; 33 GW’ı aşkın şebeke ölçekli batarya kapasitesi onaylanmış ve inşaata hazır [19]. İklim Değişikliği Başkanlığı’na göre emisyon ticaret sisteminin pilot dönemi 2026 ve 2027 emisyonlarını kapsıyor ve usul ve esasları 30 Eylül’de yayımlandı; tesisler 2026’da yalnız raporlama yapacak, tahsisat teslim yükümlülüğü ilk kez 2027 emisyonları için başlayacak [57]. CAT, Türkiye’nin yüzde 35 elektrifikasyon hedefini COP31 eylem gündeminin merkezine koyduğunu, ancak hükümetin kendi Ulusal Enerji Planı’nın 2035 için elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını yüzde 24,9 olarak öngördüğünü not ediyor [19].

Müzakereleri yönetecek Avustralya, 2035 hedefini Eylül 2025’te emisyonlarda yüzde 62-70 azaltım olarak açıkladı [47]; azaltım 2005 düzeyine göre [48]. CAT’in Avustralya değerlendirmesinin son güncellemesi ise 11 Haziran 2025 tarihli, yani bu hedef açıklanmadan önce yapılmış ve hedefi kapsamıyor [30]. O değerlendirmede CAT, Avustralya’nın hedeflerini, politikalarını ve iklim finansmanını “yetersiz” (insufficient) olarak derecelendirdi [30]. CAT’e göre dünyanın üçüncü büyük fosil yakıt ihracatçısı olan Avustralya’da 2023 ve 2024’teki yedi yeni kömür madeni projesi, kömür madenciliğinin ve ihracatının onlarca yıl daha sürmesine imkân verecek; hükümet Mayıs 2025’te yeniden iktidara geldikten kısa süre sonra Woodside’ın North West Shelf sıvılaştırılmış doğal gaz tesisinin ömrünü 2070’e kadar uzatan onayı verdi [30].

COP31 başkanlığının sıraladığı küresel uygulama hedefleri arasında “Sıfır Atık ve Metan Azaltımı” da var [5]. Türkiye, küresel metan salımını 2030’a kadar 2020 düzeyine göre en az yüzde 30 azaltmayı amaçlayan Küresel Metan Taahhüdü’ne taraf değil; taahhüde 159 ülke ve Avrupa Komisyonu katılıyor [22][29].

Sivil toplumun eleştirileri ve kovuşturma iddiaları

İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), 13 Ekim’de yayımladığı raporda Türk makamlarının COP31 öncesinde çevre protestolarına katılanları keyfi biçimde gözaltına aldığını ve kovuşturduğunu ileri sürdü [11]; İklim Haber raporu ertesi gün Türkçe aktardı [12]. HRW’ye göre rapor, Ağustos 2026’da 15’i yöre sakini, 6’sı avukat, 2’si gazeteci 23 kişiyle yapılan görüşmelere dayanıyor; Muğla’daki Akbelen Ormanı’nda kömür madenciliğine ve Ordu’daki Perşembe Yaylası’nda altın arama faaliyetlerine karşı yürütülen protestoları inceliyor [11]. Örgüt, COP31’e katılan devletleri Türkiye’deki çevre savunucuları için ses yükseltmeye çağırıyor [11].

Raporda anılan tarih ve ilçedeki gözaltılar ile raporun andığı başka iki olay daha önce başka kaynaklarda da yer almıştı. Evrensel ve ANKA, 29 Temmuz 2026’da Ordu’nun Korgan ilçesindeki Turnalık Yaylası’nda bir maden sondajına karşı çıkan yöre sakinlerinin jandarmaca gözaltına alındığını bildirdi; Evrensel bir gün önce 3, o gün 15 kişiden, ANKA yaklaşık 20 kişiden söz etti [51][52]. Evrensel’e göre gerekçe şirket ve askerî araçlara zarar verildiği iddiasıydı; ANKA’ya göre jandarma, çalışmaların engellenmesinin suç olduğunu duyurup dağılma çağrısı yaptıktan sonra müdahale etti [51][52]. HRW de 29 Temmuz’da Korgan’daki bir sondaj protestosunda gözaltılar olduğunu yazıyor, ancak yeri Perşembe Yaylası olarak veriyor [11]. BirGün’ün 5 Ağustos 2026 tarihli haberine göre Perşembe Yaylası’ndaki maden sondajına karşı eyleme giden en az 17 kişinin araçlarına jandarma, geçişi engelleyecek biçimde park edildikleri gerekçesiyle kişi başı 1.246 lira idari para cezası kesti; araç sahipleri iptal için sulh ceza hâkimliğine başvurdu [36].

Raporun andığı daha eski bir olay ise 2023’te: Sözcü’nün 30 Temmuz 2023 tarihli haberine göre Jandarma Genel Komutanlığı, Akbelen’de ağaç kesimlerini protesto eden 40 kişinin gözaltına alındığını açıkladı [37]. HRW’nin “keyfi” nitelemesi ve kovuşturmalara ilişkin anlatımı örgütün kendi araştırmasına dayanıyor; bunları bağımsız ikinci bir kaynakla doğrulayamadık.

Uluslararası Af Örgütü’nün Brezilya, Türkiye ve Avustralya direktörlerinin 29 Ekim’de yayımladığı ortak yazı, Türkiye ile BM arasındaki ev sahipliği anlaşmasına dikkat çekiyor [13]. UNFCCC’nin yayımladığı anlaşma metnine göre ayrıcalık ve dokunulmazlıklardan yararlanan katılımcılar Türkiye’nin yasalarına saygı göstermek ve “iç işlerine” karışmamakla yükümlü; dokunulmazlıklar ise sekreterya ya da BM tarafı, bunların “adaletin işleyişini engelleyeceği” ve kendi çıkarlarına “zarar vermeden” kaldırılabileceği görüşündeyse kaldırılır [43]. Climate Home News’e göre bu hükümler COP28 ve COP29 anlaşmalarında da vardı, COP30’da çıkarılmıştı [44]. Af Örgütü yazarları bunun aktivistler, hak savunucuları ve gazeteciler üzerinde caydırıcı etki yaratabileceği uyarısında bulunuyor ve kendi ifadeleriyle Eylül’de LGBTİ+ örgütlerine yönelik ülke çapında başlatılan bir operasyonu hatırlatıyor [13].

Antalya’da ikinci zirve

COP31 ile aynı günlerde Antalya’da alternatif bir buluşma, Halkların İklim Zirvesi düzenleniyor [55]. Ekoloji Birliği, İklim Adaleti Koalisyonu ve Türkiye Çevre Platformu, Kasım 2025’teki ortak açıklamalarında COP31’in yanında “halkların ortak bir buluşmasına” ev sahipliği yapmaya hazır olduklarını duyurmuştu [25]. Zirvenin kendi sitesine göre buluşma 14-18 Kasım’da yapılacak ve 14 Kasım Küresel Eylem Günü’nde bir mitingle başlayacak [55]. Bianet’in 21 Ekim tarihli haberine göre sabah oturumları Mimar Sinan Kongre Merkezi’nde toplanacak; 32 ülkeden konuşmacıyla yaklaşık 150 oturum planlanıyor [26].

Mitingin çağrıcısını kaynaklar farklı veriyor: bianet’e göre Antalya Emek ve Demokrasi Güçleri [26], DHA’ya göre 182 kurumun yer aldığı İklimi Değil Sistemi Değiştir Platformu [27].

Gösterilerin izin düzenini İçişleri Bakanı anlattı. Bakanlığın 22 Ekim tarihli açıklamasına göre Çiftçi, zirve kapsamında bazı gösterilerin düzenlenebileceğini değerlendirdiklerini, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’na göre yabancıların gösterilerinin İçişleri Bakanlığı’nın iznine tabi olduğunu ve bu yetkiyi Antalya Valiliği’ne devrettiklerini söyledi [54][33].

İngilizce kaynaklardan alınan alıntılar bizim çevirimizdir. Bakan Kurum’un Climate Home News’te yer alan sözleri Türkçe söylenmiş, resmî tercümanca İngilizceye çevrilmiştir; Türkçe asıl kaydına ulaşamadığımız için bu sözleri dolaylı anlatımla verdik.